เช็คเด้ง ทำอะไรได้บ้าง?

เช็คเด้งคืออะไร?

เช็คเด้ง หรือเช็คคืน (Dishonored Cheque) คือกรณีที่ธนาคารปฏิเสธการจ่ายเงินตามเช็คที่ผู้ทรงนำไปขึ้นเงิน สาเหตุที่พบบ่อยได้แก่ เงินในบัญชีไม่เพียงพอ บัญชีถูกปิด ลายมือชื่อไม่ตรงตามตัวอย่างที่ธนาคารมี เช็คหมดอายุ มีคำสั่งระงับการจ่าย หรือเช็คมีตำหนิ

เช็คเด้งสร้างความเสียหายต่อเจ้าหนี้ทั้งในแง่การไม่ได้รับเงิน และความเสียหายต่อสภาพคล่องของธุรกิจ กฎหมายไทยจึงให้สิทธิเจ้าหนี้ดำเนินคดีได้ทั้งทางแพ่งและอาญาควบคู่กัน เพื่อบีบให้ลูกหนี้ชำระเงิน

กฎหมายที่เกี่ยวข้อง

การกระทำความผิดเกี่ยวกับเช็คอยู่ภายใต้ พระราชบัญญัติว่าด้วยความผิดอันเกิดจากการใช้เช็ค พ.ศ. 2534 (พ.ร.บ. เช็ค) ส่วนสิทธิทางแพ่งอยู่ภายใต้ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ ลักษณะตั๋วเงิน (มาตรา 898–1000)

มาตรา 4 พ.ร.บ. เช็ค กำหนดความผิดอาญาไว้ 5 กรณี ได้แก่

• เจตนาให้ผู้ทรงเช็คเสียหาย โดยรู้ว่าตนไม่มีเงินในบัญชีพอจ่าย
• ออกเช็คโดยใช้บัญชีที่ปิดไปแล้ว
• ออกคำสั่งห้ามธนาคารจ่ายโดยไม่มีเหตุอันสมควร
• ออกเช็คแล้วถอนเงินออกจากบัญชีจนไม่พอจ่าย
• ออกเช็คโดยลายมือชื่อปลอม หรือบัญชีปลอม

โทษทางอาญา จำคุกไม่เกิน 1 ปี หรือปรับไม่เกิน 60,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ ความผิดนี้เป็น ความผิดอันยอมความได้ หมายความว่า ถ้าผู้เสียหายได้รับชำระเต็มจำนวนก่อนศาลพิพากษา คดีอาญาเป็นอันระงับ

ขั้นตอนเมื่อได้รับเช็คเด้งทีละขั้น

1. นำเช็คไปขึ้นเงินที่ธนาคารภายใน 1 เดือน — นับแต่วันที่ปรากฏในเช็ค (ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 990) หากเกินกำหนดอาจสูญเสียสิทธิเรียกร้องกับผู้สลักหลัง
2. รับใบปฏิเสธการจ่าย — เมื่อเช็คเด้ง ธนาคารจะออกใบปฏิเสธการจ่ายระบุสาเหตุ ให้เก็บเอกสารนี้ไว้เป็นหลักฐานสำคัญ
3. มีหนังสือบอกกล่าวทวงถาม (Notice of Demand) — ส่งหนังสือถึงผู้สั่งจ่ายเช็คให้ชำระเงินภายใน 30 วันนับแต่ธนาคารปฏิเสธ ส่งทางไปรษณีย์ตอบรับเพื่อมีหลักฐานการรับ
4. หากไม่ชำระ — แจ้งความดำเนินคดีอาญา — ที่สถานีตำรวจในท้องที่ที่ผู้สั่งจ่ายมีภูมิลำเนา หรือท้องที่ที่ออกเช็ค ภายในอายุความ 3 เดือนนับแต่ทราบการกระทำผิด
5. ฟ้องคดีแพ่งควบคู่ — เรียกเงินตามเช็คพร้อมดอกเบี้ย 5% ต่อปี (อัตราตามกฎหมายปัจจุบัน) ที่ศาลที่มูลคดีเกิดขึ้น หรือศาลที่จำเลยมีภูมิลำเนา
6. การบังคับคดี — เมื่อชนะคดีแพ่งและจำเลยยังไม่ชำระ บังคับคดียึดทรัพย์ สมุดเงินฝาก หรืออายัดเงินเดือนจำเลยได้

อายุความ — ทางแพ่งและทางอาญา

คดีอาญา (พ.ร.บ. เช็ค)

ตามมาตรา 5 พ.ร.บ. เช็ค อายุความ 3 เดือนนับแต่ทราบการกระทำผิด หากเลยกำหนดนี้ คดีอาญาเป็นอันระงับ ฟ้องไม่ได้ จึงต้องดำเนินการอย่างรวดเร็วหลังเช็คเด้ง

คดีแพ่ง (ตั๋วเงิน)

ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์

• 1 ปี — ผู้ทรงเช็คฟ้องผู้สั่งจ่ายและผู้สลักหลัง นับแต่วันที่ในเช็ค
• 6 เดือน — ผู้สลักหลังที่ชำระแทน ฟ้องผู้สลักหลังคนก่อนหรือผู้สั่งจ่าย
• 3 ปี — กรณีฟ้องตามมูลหนี้เดิม (เช่น สัญญาซื้อขายที่ใช้เช็คชำระ) ไม่ใช่ฟ้องตามตัวเช็ค

การยอมความ — ทางออกที่ทุกฝ่ายได้ประโยชน์

คดีอาญาเช็คเป็นความผิดอันยอมความได้ ในทางปฏิบัติ ลูกหนี้มักเลือกชำระเงินเพื่อระงับคดีอาญา เพราะหากถูกพิพากษามีความผิดจะเป็นมลทินติดตัว ส่งผลต่อโอกาสทางการเงินและการประกอบอาชีพในอนาคต

ทนายความฝ่ายเจ้าหนี้มักใช้กลยุทธ์แจ้งความอาญาคู่กับฟ้องแพ่งเพื่อเพิ่มแรงกดดัน ส่วนทนายฝ่ายลูกหนี้จะพยายามเจรจาประนอมหนี้เพื่อปลดความรับผิดอาญา

ตัวอย่างกรณีศึกษา (สมมติเพื่อการศึกษา)

กรณีที่ 1 — เช็คค่าสินค้า: ร้าน A ขายของให้ลูกค้า B รับเช็ค 500,000 บาท ลงวันที่ 1 มี.ค. 2566 นำไปขึ้นเงินวันที่ 5 มี.ค. ธนาคารคืนใบปฏิเสธ "เงินในบัญชีไม่พอ" ทนายของ A ส่งหนังสือบอกกล่าว B ไม่ชำระภายใน 30 วัน A แจ้งความและฟ้องแพ่งพร้อมกัน B ตกลงชำระเต็มจำนวนก่อนศาลพิพากษา คดีอาญาระงับ คดีแพ่งถอน

กรณีที่ 2 — บัญชีปิด: นาย C ออกเช็ค 200,000 บาทให้นาย D ขณะที่บัญชีถูกปิดไปแล้ว 2 เดือน ถือว่ารู้ว่าธนาคารจะไม่จ่าย เป็นเจตนาตามมาตรา 4 พ.ร.บ. เช็ค โทษหนักกว่าเงินไม่พอ

กรณีที่ 3 — เลยอายุความอาญา: นาย E ได้รับเช็ค 1,000,000 บาท ทราบว่าเช็คเด้ง 1 มกราคม 2566 แต่ไม่ดำเนินการ มาแจ้งความ 1 พฤษภาคม 2566 (4 เดือน) เกินอายุความ 3 เดือน คดีอาญาฟ้องไม่ได้ เหลือเพียงสิทธิฟ้องแพ่งภายใน 1 ปี

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• นำเช็คไปขึ้นเงินช้าเกิน 1 เดือน — สูญเสียสิทธิไล่เบี้ยกับผู้สลักหลัง และทำให้ขั้นตอนต่อไปยุ่งยาก
• ส่งหนังสือบอกกล่าวด้วยตนเองโดยไม่มีหลักฐานการรับ — ลูกหนี้อาจปฏิเสธว่าไม่ได้รับ ควรส่งทางไปรษณีย์ตอบรับหรือใช้ทนายส่งหนังสือทวงถาม
• รออายุความอาญาผ่านไปก่อน — 3 เดือนผ่านเร็ว เสียสิทธิเข้าแจ้งความได้
• ยอมรับชำระบางส่วนโดยไม่ทำสัญญารับสภาพหนี้ — ลูกหนี้อาจอ้างว่าหนี้ลดลงเหลือเฉพาะที่ค้าง ทำให้สิทธิเรียกร้องเดิมเสียไป
• ไม่ปรึกษาทนายตั้งแต่ต้น — ขั้นตอนเช็คเด้งมีกรอบเวลาสั้นและซับซ้อน ทนายช่วยเตรียมเอกสารและบีบลูกหนี้ให้ชำระได้เร็วขึ้น

คำถามที่พบบ่อย

เช็คล่วงหน้า (Post-dated Cheque) เด้ง ฟ้องอาญาได้ไหม?
ได้ ถ้าผู้สั่งจ่ายรู้แต่แรกว่าจะไม่มีเงินในวันที่ในเช็ค หรือสั่งห้ามธนาคารจ่ายโดยไม่มีเหตุอันสมควร แต่ถ้าเป็นเหตุสุดวิสัยจริง อาจไม่เข้าองค์ประกอบความผิดอาญา

เช็คขีดคร่อมเด้ง ทำอย่างไร?
ขั้นตอนเหมือนเช็คทั่วไป แต่ต้องนำเช็คขึ้นเงินผ่านบัญชีของผู้ทรง ไม่สามารถขึ้นเงินสดได้ที่เคาน์เตอร์

ลูกหนี้ผ่อนชำระได้ไหม?
ในชั้นเจรจา ลูกหนี้และเจ้าหนี้ตกลงผ่อนชำระได้ ควรทำสัญญาประนอมหนี้เป็นหนังสือเพื่อหยุดการดำเนินคดีอาญาในระหว่างผ่อน หากผิดนัดผ่อน เจ้าหนี้สามารถฟื้นคดีต่อได้

ฟ้องเช็คเด้งใช้เวลานานแค่ไหน?
คดีอาญาเช็คมักจบใน 6–12 เดือน เพราะมีหลักฐานชัดเจน คดีแพ่งอาจ 1–2 ปีหากจำเลยต่อสู้คดี

ค่าทนายฟ้องเช็คเด้งเท่าไร?
ขึ้นอยู่กับมูลค่าเช็ค ค่าทนายโดยทั่วไป 10,000–50,000 บาท หรือคิดเป็นเปอร์เซ็นต์จากเงินที่เรียกได้คืน ปรึกษาก่อนว่าจ้างเพื่อตกลงรูปแบบค่าจ้าง

บทสรุป

เช็คเด้งเป็นปัญหาที่พบบ่อยในธุรกิจ กฎหมายไทยให้สิทธิเจ้าหนี้ดำเนินคดีทั้งทางแพ่งและอาญา แต่ เวลาเป็นปัจจัยสำคัญ โดยเฉพาะอายุความอาญา 3 เดือนที่ผ่านไปอย่างรวดเร็ว การติดต่อทนายความตั้งแต่วันแรกที่เช็คเด้ง จะช่วยให้สามารถรักษาสิทธิและบีบให้ลูกหนี้ชำระเงินได้อย่างมีประสิทธิภาพสูงสุด