ขอตั้งผู้จัดการมรดก ต้องใช้เอกสารอะไร ใช้เวลานานแค่ไหน

ขอตั้งผู้จัดการมรดก: ต้องใช้เอกสารอะไร และใช้เวลานานแค่ไหน

บทความนี้เหมาะกับทายาทที่ธนาคารหรือสำนักงานที่ดินแจ้งว่า "ต้องมีคำสั่งศาลตั้งผู้จัดการมรดก" ก่อนจึงจะถอนเงินหรือโอนทรัพย์ของผู้ตายได้

คำตอบสั้น ๆ คือ ทำได้ โดยยื่นคำร้องต่อศาล ซึ่งเป็นคำร้องที่ไม่มีคู่ความฝ่ายตรงข้าม ถ้าทายาทตกลงกันได้ เรื่องมักตรงไปตรงมากว่ากรณีที่มีผู้คัดค้าน ขั้นแรกคือรวบรวมมรณบัตร ทะเบียนบ้าน เอกสารที่แสดงความเป็นทายาท และหนังสือยินยอมของทายาท ระยะเวลาจริงขึ้นอยู่กับศาลและว่ามีผู้คัดค้านหรือไม่

ผู้จัดการมรดกคือใคร

ผู้จัดการมรดกคือบุคคลที่มีอำนาจจัดการทรัพย์สินของผู้ตายแทนทายาททั้งหมด เช่น รวบรวมทรัพย์ ชำระหนี้ และแบ่งทรัพย์ให้ผู้มีสิทธิ ผู้จัดการมรดกอาจถูกระบุไว้ในพินัยกรรม หรือศาลตั้งให้ตามคำร้องก็ได้

คุณอยู่ตรงไหน

เพิ่งมีผู้เสียชีวิต และทายาทตกลงกันได้

ขอใบมรณบัตรฉบับจริงจากที่ว่าการอำเภอหรือสำนักงานเขต จัดทำผังเครือญาติว่าผู้ตายมีใครเป็นคู่สมรส บุตร บิดามารดา และเริ่มขอหนังสือยินยอมจากทายาทแต่ละคนพร้อมสำเนาบัตรประชาชน

ผู้ตายทำพินัยกรรมและระบุผู้จัดการมรดกไว้

เก็บพินัยกรรมต้นฉบับให้ปลอดภัยและอย่าแก้ไขใด ๆ แม้มีพินัยกรรมระบุตัวผู้จัดการ หน่วยงานบางแห่งก็ยังขอคำสั่งศาลประกอบ เรื่องพินัยกรรมอ่านเพิ่มได้ในบทความเรื่องการทำพินัยกรรม

ทายาทบางคนอยู่ต่างประเทศหรือติดต่อไม่ได้

รวบรวมที่อยู่ล่าสุด ช่องทางติดต่อ และหลักฐานว่าได้พยายามติดต่อแล้ว หนังสือยินยอมที่ทำในต่างประเทศอาจต้องมีการรับรองเอกสารเพิ่ม ซึ่งทนายจะแนะนำว่าต้องทำแบบใด

มีทายาทบอกว่าจะคัดค้าน

บทความนี้เน้นกรณีที่ไม่มีข้อพิพาท ถ้ามีการคัดค้านหรือทายาทไม่ยอมแบ่งทรัพย์ ให้ดูบทความเรื่องพี่น้องไม่ยอมแบ่งมรดก และจดชื่อผู้คัดค้านพร้อมเหตุผลที่เขาอ้างไว้

สิ่งที่ไม่ควรทำ

• ถอนเงินหรือขายทรัพย์ของผู้ตายก่อนมีคำสั่งศาล เพราะอาจถูกทายาทคนอื่นกล่าวหาว่าจัดการทรัพย์โดยไม่มีอำนาจ
• เซ็นชื่อแทนทายาทในหนังสือยินยอม การปลอมลายมือชื่อเป็นความผิดอาญา ต้องให้เจ้าของลายมือชื่อเซ็นเอง
• เว้นชื่อทายาทบางคนในผังเครือญาติ ศาลต้องได้ข้อมูลทายาทครบถ้วน การปกปิดอาจทำให้เรื่องกลับมาเป็นปัญหาภายหลัง

ขั้นตอนตามกฎหมาย

1. เลือกศาลที่ยื่นคำร้อง โดยทั่วไปคือศาลที่ผู้ตายมีภูมิลำเนาอยู่ขณะถึงแก่ความตาย เช่น ผู้ตายอยู่ปากเกร็ด ศาลที่เกี่ยวข้องคือศาลจังหวัดนนทบุรี ทนายจะยืนยันศาลที่ถูกต้องให้อีกครั้ง
2. ยื่นคำร้อง ยื่นด้วยตนเองที่ศาล หรือยื่นออนไลน์ผ่านระบบ e-Filing ของศาลยุติธรรมได้ในบางกรณี คือเมื่อทายาททุกคนยินยอมไม่คัดค้าน หรือพินัยกรรมระบุตัวผู้ร้องเป็นผู้จัดการมรดก และเฉพาะศาลที่เปิดให้บริการ
3. ศาลนัดไต่สวน ศาลประกาศวันนัดผ่านระบบ e-Notice ผู้ที่จะคัดค้านต้องยื่นคัดค้านก่อนวันนัด ระยะเวลาประกาศขึ้นอยู่กับแนวปฏิบัติของศาล
4. วันไต่สวน ผู้ร้องเบิกความต่อศาลและนำพยานหลักฐานมาแสดงว่ามีสิทธิเป็นผู้จัดการมรดก จากนั้นศาลพิจารณาและมีคำสั่ง
5. รอให้คำสั่งถึงที่สุด คำสั่งจะถึงที่สุดเมื่อพ้นกำหนดเวลาอุทธรณ์ จากนั้นขอหนังสือรับรองคดีถึงที่สุดจากศาล เพื่อนำไปใช้กับธนาคารหรือสำนักงานที่ดิน
6. นำคำสั่งไปดำเนินการ ติดต่อธนาคาร สำนักงานที่ดิน หรือกรมการขนส่งทางบก ตามทรัพย์สินแต่ละรายการ แต่ละหน่วยงานอาจขอเอกสารเพิ่มต่างกัน

หลังได้รับแต่งตั้งแล้ว ผู้จัดการมรดกมีหน้าที่อะไร

ผู้จัดการมรดกต้องทำบัญชีทรัพย์มรดกภายใน 1 เดือนนับแต่รู้หรือควรรู้ถึงการตั้ง (ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1728 และ 1729) และต้องจัดการมรดกให้เสร็จภายใน 1 ปีนับแต่เริ่มต้น (มาตรา 1732) ศาลหรือทายาทอาจขยายระยะเวลาได้ตามเหตุผลของแต่ละเรื่อง

ผู้จัดการมรดกอาจถูกทายาทฟ้องเรื่องการจัดการ ซึ่งมีอายุความ 5 ปีนับแต่การจัดการสิ้นสุด (มาตรา 1733 วรรคสอง)

เอกสารที่ทนายต้องเห็นก่อนประเมินเรื่อง

• ใบมรณบัตรของผู้ตาย
• ทะเบียนบ้านและบัตรประชาชนของผู้ตายและผู้ร้อง
• ทะเบียนสมรสหรือทะเบียนหย่าของผู้ตาย (ถ้ามี)
• สูติบัตรหรือหลักฐานแสดงความเป็นทายาท พร้อมผังเครือญาติ
• หนังสือยินยอมของทายาทแต่ละคน พร้อมสำเนาบัตรประชาชน
• พินัยกรรมต้นฉบับ (ถ้ามี)
• รายการทรัพย์มรดก เช่น โฉนดที่ดิน สมุดบัญชีเงินฝาก เล่มทะเบียนรถ
• เอกสารอื่นที่ศาลแต่ละแห่งกำหนด เช่น หลักฐานแสดงความประพฤติหรือการไม่เป็นบุคคลล้มละลาย ทนายจะตรวจแนวปฏิบัติของศาลที่เกี่ยวข้อง

กฎหมายที่เกี่ยวข้อง

• ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1713: ทายาท ผู้มีส่วนได้เสีย หรือพนักงานอัยการ ร้องขอให้ศาลตั้งผู้จัดการมรดกได้
• มาตรา 1718: ผู้เยาว์ คนวิกลจริต คนเสมือนไร้ความสามารถ และบุคคลล้มละลาย เป็นผู้จัดการมรดกไม่ได้
• มาตรา 1728 และ 1729: ผู้จัดการมรดกต้องทำบัญชีทรัพย์มรดก
• มาตรา 1732: ผู้จัดการมรดกต้องจัดการให้เสร็จภายใน 1 ปีนับแต่เริ่มต้น
• มาตรา 1733 วรรคสอง: อายุความ 5 ปีสำหรับการฟ้องผู้จัดการมรดกเรื่องการจัดการ
• ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง: การยื่นคำร้องขอต่อศาลและการเลือกศาลที่มีเขตอำนาจ

คำถามที่พบบ่อย

ใครขอเป็นผู้จัดการมรดกได้?
ทายาท ผู้มีส่วนได้เสียในกองมรดก หรือพนักงานอัยการ เป็นผู้ร้องขอให้ศาลตั้งได้ตามมาตรา 1713 ศาลจะพิจารณาเป็นรายกรณี

ใครเป็นผู้จัดการมรดกไม่ได้?
ผู้ที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ ผู้วิกลจริตหรือเสมือนไร้ความสามารถ และบุคคลล้มละลาย ตามมาตรา 1718

ยื่นคำร้องออนไลน์ได้ไหม?
ได้ในบางกรณี คือเมื่อทายาททุกคนยินยอมไม่คัดค้าน หรือพินัยกรรมระบุตัวผู้ร้อง และต้องเป็นศาลที่เปิดรับยื่นผ่านระบบ e-Filing ทนายจะตรวจว่าศาลที่เกี่ยวข้องรับยื่นออนไลน์หรือไม่

มีพินัยกรรมระบุผู้จัดการมรดกแล้ว ยังต้องไปศาลไหม?
ในทางปฏิบัติ ธนาคารหรือสำนักงานที่ดินมักขอคำสั่งศาลประกอบ แต่แต่ละหน่วยงานมีแนวปฏิบัติต่างกัน ควรให้ทนายตรวจพินัยกรรมและสอบถามหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง

ใช้เวลานานแค่ไหน และค่าธรรมเนียมศาลเท่าไร?
ระยะเวลาไม่มีตัวเลขตายตัว ขึ้นอยู่กับคิวของศาล ระยะเวลาประกาศ และมีผู้คัดค้านหรือไม่ ส่วนค่าธรรมเนียมศาลและค่าประกาศ ทนายจะแจ้งตามอัตราที่ใช้อยู่จริงของศาลนั้น

ได้รับแต่งตั้งแล้วต้องทำอะไรต่อ?
ทำบัญชีทรัพย์มรดกภายใน 1 เดือนนับแต่รู้หรือควรรู้ถึงการตั้ง จัดการมรดกให้เสร็จภายใน 1 ปี แล้วแบ่งทรัพย์ตามพินัยกรรมหรือตามกฎหมาย ถ้าเสร็จไม่ทันตามเวลา ศาลหรือทายาทอาจขยายให้ได้

ผู้จัดการมรดกขายที่ดินเองได้ไหม?
ทำได้เท่าที่จำเป็นต่อการจัดการมรดก แต่ผู้จัดการมีหน้าที่ต่อทายาททุกคน และห้ามทำนิติกรรมที่ตนมีส่วนได้เสียขัดกับกองมรดก (มาตรา 1719 และ 1722) ทนายจะตรวจรายละเอียดเป็นกรณีไป

บทสรุป

การขอตั้งผู้จัดการมรดกเป็นขั้นตอนที่ทายาทจำนวนมากต้องเจอ ถ้าทายาทตกลงกันได้และเอกสารครบ เรื่องมักเดินได้ราบรื่นกว่า แต่ศาล ระยะเวลา และเอกสารที่ต้องใช้ขึ้นอยู่กับข้อเท็จจริงแต่ละเรื่อง ผู้ที่สนใจอาจนำเอกสารตามรายการข้างต้นไปให้ทนายตรวจสอบเรื่องเฉพาะของตนได้