การประกันตัวผู้ต้องหาหรือจำเลย

การประกันตัวคืออะไร?

การประกันตัว (Bail) คือ การที่ผู้ต้องหาหรือจำเลยขอให้พนักงานสอบสวนหรือศาลปล่อยตัวเป็นการชั่วคราวระหว่างที่ยังไม่มีคำพิพากษาถึงที่สุด โดยวางหลักทรัพย์เป็นประกันว่า ผู้ต้องหาหรือจำเลยจะมาพบเจ้าหน้าที่หรือศาลตามนัดหมายทุกครั้ง การประกันตัวเป็นกลไกสำคัญที่สะท้อนหลักการ "ผู้ต้องหายังไม่ใช่ผู้กระทำผิด จนกว่าศาลจะมีคำพิพากษาถึงที่สุด" หรือหลักสันนิษฐานความบริสุทธิ์ (Presumption of Innocence)

หากไม่มีการประกันตัว ผู้ต้องหาจะต้องถูกควบคุมตัวในเรือนจำหรือสถานที่ควบคุมตัวระหว่างพิจารณาคดี ซึ่งอาจกินเวลานานหลายเดือนหรือหลายปี ส่งผลกระทบต่อการทำงาน ครอบครัว และการเตรียมต่อสู้คดีอย่างมาก

ฐานทางกฎหมายและสิทธิตามรัฐธรรมนูญ

สิทธิในการประกันตัวได้รับการรับรองทั้งในรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2560 มาตรา 29 และในประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา (ป.วิ.อ.) มาตรา 107–119 ซึ่งวางหลักว่า การควบคุมหรือคุมขังผู้ต้องหาให้ทำเท่าที่จำเป็น โดยคำนึงถึงสิทธิและเสรีภาพของผู้ต้องหา

ตามมาตรา 108/1 แห่ง ป.วิ.อ. ศาลจะพิจารณาคำร้องขอประกันตัวโดยพิเคราะห์เหตุผลดังนี้

• ความหนักเบาของข้อหาและพยานหลักฐาน
• โอกาสที่ผู้ต้องหาจะหลบหนี
• โอกาสที่จะไปยุ่งเหยิงกับพยานหลักฐาน
• โอกาสที่จะก่อเหตุอันตรายอื่น
• ความน่าเชื่อถือของผู้ที่จะเป็นนายประกัน

หลักทรัพย์ที่ใช้ประกันตัว

หลักทรัพย์ในการประกันตัวมีหลายประเภท เลือกใช้ได้ตามความสะดวกและสิ่งที่มีในมือ

• เงินสด — วางเป็นหลักประกันได้เต็มจำนวน เป็นวิธีที่เร็วและตรงไปตรงมาที่สุด แต่ต้องเตรียมเงินก้อนใหญ่
• โฉนดที่ดิน / น.ส.3 ก. / น.ส.3 — ใช้ราคาประเมินของกรมที่ดิน (ไม่ใช่ราคาตลาด) ที่ดินต้องปลอดภาระจำนองหรือผูกพันใด ๆ
• สมุดเงินฝากธนาคารหรือใบรับฝากเงิน — ต้องเป็นบัญชีออมทรัพย์หรือฝากประจำที่ปลอดภาระ และธนาคารต้องออกหนังสือรับรองยอดเงินคงเหลือให้ศาล
• พันธบัตรรัฐบาล / ตั๋วเงินคลัง — ใช้ตามมูลค่าที่ปรากฏบนหน้าตราสาร
• หลักทรัพย์อื่นที่ศาลรับ — เช่น กรมธรรม์ประกันชีวิตที่มีมูลค่าเงินสดสะสม
• บุคคลค้ำประกัน (นายประกันบุคคล) — ข้าราชการ พนักงานรัฐวิสาหกิจ หรือผู้มีรายได้ประจำที่มั่นคง สามารถใช้หนังสือรับรองเงินเดือนและตำแหน่งเป็นหลักประกัน วงเงินที่รับรองได้มักประมาณ 10 เท่าของเงินเดือนต่อเดือน

วงเงินประกันตัวโดยประมาณ

ศาลกำหนดวงเงินตามตารางวงเงินที่สำนักงานศาลยุติธรรมเผยแพร่ ประกอบกับดุลพินิจของศาลในแต่ละคดี ตัวเลขด้านล่างเป็นเพียงค่าประมาณการเท่านั้น

• ลักทรัพย์ ฉ้อโกง: 50,000 – 200,000 บาท
• ทำร้ายร่างกาย (ไม่บาดเจ็บสาหัส): 50,000 – 100,000 บาท
• ทำร้ายบาดเจ็บสาหัส: 200,000 – 500,000 บาท
• ยาเสพติด (ครอบครองเพื่อเสพ): 100,000 – 500,000 บาท
• ยาเสพติด (ค้า): 500,000 – 2,000,000 บาท หรือไม่อนุญาตให้ประกัน
• ฆ่าผู้อื่นโดยเจตนา: 500,000 – 2,000,000 บาท
• คดีเช็ค: 50,000 – 100,000 บาท หรือเทียบเท่ามูลค่าเช็ค
• คดีคอมพิวเตอร์: 50,000 – 200,000 บาท

ขั้นตอนการขอประกันตัวทีละขั้น

1. ยื่นคำร้องขอประกันตัว — ผู้ต้องหาหรือทนายความยื่นคำร้องต่อพนักงานสอบสวน (ในชั้นสอบสวน) หรือต่อศาล (เมื่อคดีเข้าสู่ศาล) พร้อมระบุหลักทรัพย์ที่จะใช้
2. เตรียมเอกสารหลักทรัพย์ — สำเนาโฉนดที่ดินพร้อมต้นฉบับ หรือสมุดเงินฝากพร้อมหนังสือรับรองยอดจากธนาคาร หรือเงินสดที่ฝ่ายการเงินศาล
3. ผู้ต้องหา/นายประกันลงชื่อในสัญญาประกัน — รับรองว่าจะนำตัวผู้ต้องหามาพบศาลทุกนัดหมาย
4. ศาลพิจารณาคำร้อง — โดยทั่วไปพิจารณาภายในวันเดียว ในคดีร้ายแรงอาจสอบถามคู่ความเพิ่มเติม
5. หากศาลอนุญาต — ออกหมายปล่อยตัว ผู้ต้องหาได้รับการปล่อยภายในไม่กี่ชั่วโมง
6. หากศาลไม่อนุญาต — สามารถยื่นอุทธรณ์คำสั่งไม่อนุญาตประกันได้ภายใน 5 วัน

เงื่อนไขที่ศาลอาจกำหนดเพิ่มเติม

นอกจากการวางหลักทรัพย์ ศาลอาจกำหนดเงื่อนไขเพิ่มเติมเพื่อลดความเสี่ยงในการหลบหนีหรือยุ่งเหยิงพยาน เช่น

• ห้ามเดินทางออกนอกราชอาณาจักร และให้ส่งหนังสือเดินทางเก็บที่ศาล
• กำหนดให้รายงานตัวต่อศาลหรือสถานีตำรวจตามรอบเวลา
• ห้ามเข้าใกล้ผู้เสียหายหรือพยาน
• ห้ามทำกิจกรรมหรือประกอบอาชีพบางอย่าง
• ติดกำไลข้อเท้าอิเล็กทรอนิกส์ (EM) ในคดีร้ายแรง

ตัวอย่างกรณีศึกษา (สมมติเพื่อการศึกษา)

กรณีที่ 1 — ข้อหาฉ้อโกง: นาย ก. ถูกแจ้งความข้อหาฉ้อโกงเงิน 200,000 บาท ทนายความยื่นคำร้องขอประกันตัวด้วยโฉนดที่ดินราคาประเมิน 300,000 บาท พร้อมหนังสือรับรองตำแหน่งว่านาย ก. ทำงานประจำมากว่า 5 ปี ศาลพิจารณาแล้วอนุญาตประกัน วางวงเงิน 100,000 บาท พร้อมเงื่อนไขห้ามเดินทางออกนอกประเทศ

กรณีที่ 2 — ข้อหายาเสพติด: นาย ข. ถูกจับพร้อมยาบ้า 5 เม็ด แจ้งข้อหาครอบครองเพื่อเสพ ทนายยื่นคำร้องขอประกันด้วยเงินสด 100,000 บาท ศาลอนุญาตเนื่องจากปริมาณยาน้อยและนาย ข. ไม่มีประวัติเกี่ยวข้องกับเครือข่ายค้ายา

กรณีที่ 3 — ข้อหาฆ่าผู้อื่น: นาย ค. ถูกฟ้องข้อหาฆ่าผู้อื่นโดยเจตนา ทนายยื่นคำร้องขอประกันด้วยโฉนดที่ดินมูลค่า 1.5 ล้านบาท ศาลไม่อนุญาตประกัน เนื่องจากเป็นคดีร้ายแรงและมีพยานหลักฐานแน่นหนา ทนายดำเนินการอุทธรณ์คำสั่งภายใน 5 วันต่อศาลที่สูงกว่า

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• เตรียมหลักทรัพย์ไม่พอ — เห็นว่าราคาประเมินที่ดินเพียงพอ แต่ที่ดินติดจำนองอยู่ ทำให้หลักทรัพย์ไม่ถูกรับ
• นายประกันบุคคลไม่มีคุณสมบัติ — ใช้บุคคลที่เกษียณแล้วหรือทำงานชั่วคราวเป็นนายประกัน ทำให้ศาลไม่รับ
• รอจนถึงวันนัดศาลค่อยขอประกัน — ในชั้นสอบสวนสามารถขอประกันได้ก่อนแล้ว ทำให้เสียโอกาสและถูกควบคุมตัวโดยไม่จำเป็น
• ผิดสัญญาประกัน — ไม่มาตามนัด ทำให้หลักทรัพย์ถูกริบ และเป็นเหตุให้ขอประกันครั้งต่อไปยากขึ้น
• ไม่ปรึกษาทนายตั้งแต่ต้น — ลงชื่อในเอกสารโดยไม่อ่าน หรือให้การโดยไม่มีทนาย ทำให้เสียเปรียบในการสู้คดีต่อไป

คำถามที่พบบ่อย

ใช้ที่ดินคนอื่นมาประกันตัวได้ไหม?
ได้ หากเจ้าของที่ดินยินยอมและมาลงชื่อเป็นผู้ค้ำประกันด้วยตนเอง

ถ้าศาลไม่ให้ประกัน ทำอย่างไรต่อ?
สามารถยื่นอุทธรณ์คำสั่งไม่อนุญาตประกันได้ภายใน 5 วันต่อศาลที่สูงกว่า หรือยื่นคำร้องใหม่เมื่อมีหลักทรัพย์ดีขึ้นหรือสถานการณ์เปลี่ยน

ระหว่างประกันตัว ออกนอกประเทศได้ไหม?
โดยทั่วไปไม่ได้ ศาลมักสั่งห้ามออกนอกประเทศและให้ส่งหนังสือเดินทางเก็บไว้ที่ศาล หากจำเป็นต้องเดินทาง ต้องยื่นคำร้องขออนุญาตศาลล่วงหน้า

หลักทรัพย์ที่วางจะได้คืนเมื่อไหร่?
ได้คืนเมื่อคดีถึงที่สุด ไม่ว่าจะแพ้หรือชนะ หากผู้ต้องหามาตามนัดทุกครั้ง หากผิดสัญญาประกันหลักทรัพย์จะถูกริบ

ค่าทนายในการขอประกันตัวประมาณเท่าไร?
ขึ้นอยู่กับความซับซ้อนของคดี ค่าจัดทำคำร้องและขึ้นศาลเพื่อขอประกันโดยทั่วไปอยู่ในช่วง 10,000 – 50,000 บาท คดีร้ายแรงอาจสูงกว่า ปรึกษาทนายเพื่อประเมินก่อน

บทสรุป

การประกันตัวเป็นสิทธิพื้นฐานของผู้ต้องหาตามรัฐธรรมนูญและประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา การเตรียมหลักทรัพย์ที่เหมาะสมและการมีทนายความช่วยจัดทำคำร้องอย่างมืออาชีพจะช่วยเพิ่มโอกาสได้รับการประกันตัวอย่างมาก หากท่านหรือคนใกล้ชิดถูกจับหรือถูกดำเนินคดีอาญา การติดต่อทนายความตั้งแต่ชั่วโมงแรกเป็นสิ่งสำคัญที่สุด